Chàng ngố Leeuwenhoek, ân nhân của nhân loại

[DeamonKing]

Chàng ngố Leeuwenhoek, ân nhân của nhân loại

Trên đời ít thấy ai có tính ham mê kỳ lạ như chàng Leeuwenhoek. Anh ta say mê mài thủy tinh để ráp thành kính hiển vi, rồi vì mãi miết khám phá cái thế giới nhỏ li ti qua ống kính đó, anh quên mất cả thế giới hiện hữu vây quanh. Do vậy hành động anh hơi ngờ nghệch, cử chỉ anh ngớ ngẩn, nên người đời mệnh danh anh là “Chàng Ngố”. Không ai có thể ngờ rằng “Chàng Ngố” đó sẽ là ân nhân của nhân loại, vì nhờ chàng ta ngành Y Khoa đã có bước rẽ ngoặt, để phát triển một cách mau lẹ và thần diệu.

Khoa học gia Antoni van Leeuwenhoek (Tranh của J. Verkolje)

Để các bạn đọc dễ theo dõi, chúng tôi xin tóm lược vài dòng về bài đã đăng trong số báo kỳ trước. Antoni van Leeuwenhoek, chủ hàng chạp phô tại một tỉnh nhỏ Delft nước Hòa Lan, học được cách mài kính. Thế là chàng mãi mê chế tạo thành kính hiển vi mỗi ngày một mạnh thêm, để soi nhìn những vật nhỏ li ti, mà mắt người không nhìn thấy. Chàng đã khám phá ra trong những giọt nước mưa, trông thật trong đó, nhưng thực ra nó vẫn chứa đựng nhiều con vật thật nhỏ bơi lội. Chàng là người đầu tiên của nhân loại đã thấy vi trùng.

Đúng thời gian đó có cô nữ sinh viên tên là Nicoll Jane của trường Đại học Rotterdam về tỉnh nhỏ này nghiên cứu về hải sản, đặc biệt về các loại sò, ốc. Đến mua phó mát tại hàng chạp phô của Leeuwenhoek (na ná đọc âm như Lê Văn Húc), Jane bực mình về cách đón tiếp khách lạnh nhạt của Leeuwenhoek.

Là môt cô gái con nhà giàu, quen được nuông chiều, Jane chẳng phải để ý gì đến người chủ tiệm tại một cái tỉnh lẻ, nhưng cô khó chịu vì cách bán hàng như coi thường cô. Do vậy suốt cả buổi lang thang ngoài bờ biển quan sát mấy vỏ ốc, cô cáu kỉnh như giận một chuyện gì vô cớ. Tuy nhiên khi ăn miếng phó mát, cô phải công nhận nó thật ngon và có một hương vị đặc biệt, nhưng cô tự nhủ, ngon mấy thì ngon cũng không thèm trở lại cái tiệm đó, mua lần thứ hai nữa. Nhưng hôm sau vì phải đi gấp gáp, nếu không mua thì không có gì ăn vào buổi trưa, nên cô đành phải ghé vào tiệm, mà cô không ưng. Vẫn chàng đó ngồi lù lù phía trong và cũng vẫn cắm cúi nhìn ngắm một cái gì cầm trong một tay, còn tay kia thì chép xuống một cuốn sổ dầy. Jane chọn hai miếng phó mát, rồi lại quầy tính tiền nói, “Đây hai miếng giá 40 xu, ông trả lại tôi đồng Guilder, tôi cần gấp phải đi”, (đồng Guilder, tiền Hòa Lan, trị giá khoảng $1 Mỹ kim, đơn vị dưới là xu). Leeuwenhoek, mắt không rời khỏi chiếc kính cầm trên tay, nói vọng ra, “Xin lỗi cô, tôi bỏ ra bây giờ thì nó hỏng mất. Hay thế này, xin cô cứ cầm đi, lần sau có nhớ, xin cô trả lại cũng được”. Jane hơi giận, nhưng một ý nghĩ thoáng qua, đã thế không trả nữa cho bỏ ghét. Cô lạnh lùng bỏ hai miếng phó mát vào xách, rồi lặng lẽ bước ra khỏi tiệm không nói thêm một lời.

Jane không định quên, nhưng vì lu bu nhiều chuyện, nàng đã quên thật. Bẵng đi có cả 5, 6 ngày, nàng mới sực nhớ lại và vội vã đến tiệm của Leeuwenhoek. Nàng thật ngạc nhiên thấy anh chàng này hôm nay lại đứng ở quày hàng và phía trước còn một thằng bé loay hoay dọn dẹp. Nàng mỉm cười thật tươi hỏi Leeuwenhoek, “Anh có nhớ tôi không, tôi còn nợ anh, mà vì quả thật bận, nên không lại được”. Nàng định phân trần thêm, nhưng Leeuwenhoek đã tròn xoe mắt, hỏi lại, “Thưa cô nói gì ạ! Nợ gì, tôi thật tình không hiểu”. Jane lại phải giảng giải và trả món nợ 40 xu cho yên lòng khỏi thắc mắc. Rồi không mua gì nữa, nàng trở ra. Nhưng quả hôm nay, nàng thất vọng, vì thấy Leeuwenhoek nhìn nàng đăm đăm, cặp mắt đắm đuối như mất hồn, chẳng khác gì hầu hết các chàng trai gặp nàng trước đó. Lòng tự ái của một cô gái đẹp được xoa dịu, nhưng nàng cũng mắng thầm, “Cá mè một lứa, chẳng khác gì”. Đến ngưỡng cửa liếc nhìn lại, nàng thấy Leeuwenhoek đã ngoắc đứa trẻ và đang nói thầm cái gì. Chẳng có gì còn đáng để ý, Jane rảo bước đi xa dần. Chợt, có tiếng ai chạy theo và tiếng gọi của một đứa trẻ, “Thưa cô! Thưa cô!”. Quay nhìn lại, thì ra đứa bé của tiệm chạp phô. Nó hổn hển thở và nói ấp úng, “Thưa cô, cậu con muốn xin cô một sợi tóc, được không ạ?” Jane sửng sốt nói như gắt, “Điên à? Làm gì vậy”. Đứa bé phân trần, “Để cậu con nghiên cứu. Cậu con nói, tóc cô đặc biệt lắm, khác hẳn mọi người trong tỉnh này”. Định bỏ đi, nhưng nhìn thấy cặp mắt cầu khẩn của đứa bé, Jane mềm lòng, rồi tắc lưỡi, ngắt đưa cho nó một sợi tóc.

Một mẫu gỗ cây (Fraxinus) nhìn qua kính hiển vi do Leeuwenhoek vẽ lại
(Ảnh trích từ tập sách của Leeuwenhoek)

Vấn đề một anh chàng ngớ ngẩn lại trở lại với Jane. Nàng thực sự tò mò muốn biết anh chàng này làm cái gì, mà gọi là nghiên cứu, to tát thế! Trở lại tiệm nhiều lần và cố làm quen với Leewenhoek. Cuối cùng, Leeuwenhoek đã đưa cho Jane xem chiếc kính hiển vi và tất cả những công trình chàng đã thu thập được, qua nhiều năm say mê tìm tòi. Lần này chính Jane đã phải ngạc nhiên đến sửng sốt, khi lạc vào một thế giới hoàn toàn xa lạ đối với nàng. Sợi tóc nàng tưởng mượt mà là thế, mà qua kính hiển vi, nó nhám thô và chia chĩa đầy những gai.

Những tài liệu của Leeuwenhoek nay đầy những hình vẽ và mô tả những vật nhỏ như mắt tôm, mắt cá và mắt các loại côn trùng. Rồi những cái trứng của kiến, của chí, rận và nọc độc của con ong. Bất cứ một thử nghiệm nào anh ta đều tả lại tỉ mỉ về việc làm và nhận xét của anh. Như khi thử nghiệm về con chí, Leeuwenhoek còn viết cả sự quan sát của mình như, “Con chí cũng quá lớn đối với kính hiển vi của tôi, nên tôi phải cắt riêng cái đầu của nó ra. Lạ lùng thay, đã mất đầu rồi mà chân con chí vẫn còn giẫy tê tê cả tiếng đồng hồ sau mới ngưng hẳn”.

Rồi bất cứ gặp cái gì ngoài thiên nhiên anh ta cũng mang kính hiển vi ra soi, quan sát tỉ mỉ. Nào là những hạt giống nhỏ, những nhụy hoa, những hoa quả, cùng những phần khác của cây cỏ, v.v..

Hiểu rõ công trình nghiên cứu của Leeuwenhoek rất quí giá cho bộ môn khoa học, nên Jane mách cho anh ta liên lạc và gửi tài liệu cho Hội Royal Society tại Luân Đôn, một Hội quy tụ nhiều nhà bác học nổi danh trên thế giới, trong đó có Hóa học gia Robert Boyle, nhà sáng chế Robert Hooke, và cả nhà đại bác học Isaac Newton. Chính các nhà khoa học tại Hội này, khi nhận được tài liệu của Leeuwenhoek, cũng vô cùng ngạc nhiên, nên đã bắt chước cách chế tạo kính hiển vi như của anh ta và cũng thử nghiệm những thứ mà anh mô tả. Quả nhiên họ cũng tìm ra đúng kết quả như trong tài liệu của Leeuwenhoek. Nhất là vụ Leeuwenhoek tìm ra vi trùng trong giọt nước mưa đã làm họ kinh ngạc nhất. Hội đã yêu cầu anh ta thử nghiệm lại lần nữa.

Lần này Leeuwenhoek cẩn thận rửa thật sạch cái đĩa và hứng những giọt mưa từ trời rớt xuống. Kết quả là không còn thấy những vi khuẩn, hay vi trùng nhỏ li ti nữa. Tuy nhiên để vài ba ngày sau, cũng những giọt nước mưa đó, Leeuwenhoek soi lại qua kính hiển vi thì lại thấy xuất hiện cả hàng ngàn vi khuẩn. Thế là trong suốt một tuần, anh ta lấy nào là nước ao, nước hồ, nước suối, nước rãnh và cả giọt nước mưa rỏ từ mái nhà, đâu đâu có nước, anh ta đều mang về thử nghiệm. Cuối cùng anh đi đến một kết luận, những con vi khuẩn đó sống trong không khí vây quanh chúng ta. Chúng đã bay theo các hạt bụi nhỏ li ti để rớt xuống nước. Các nhà khoa học công nhận lời giải thích của Leeuwenhoek quả đúng thật.

* Những phút vinh quang của chàng ngố

Nể vì về những công trình khám phá khoa học của Leeuwenhoek quá mới lạ và lớn lao, Hội Royal Society, đỡ đầu bởi Hoàng Gia nước Anh, đã cử một khoa học gia, Bác sĩ William Molyneux, sang nước Hòa Lan để tìm gặp Leeuwenhoek và tìm hiểu thêm công trình nghiên cứu của anh ta. Trong nghi thức ngoại giao, bác sĩ Molyneux coi như đại diện của Nữ Hoàng Anh, nên Sứ thần Anh Quốc tại Hòa Lan đã phải hướng dẫn ông về tới tận tỉnh Delft. Do vậy Tòa thị chính Delft lại phải một phen bận rộn, để đón tiếp phái đoàn.

Nhưng khi hỏi đến danh tính và địa chỉ nhà khoa học Leeuwenhoek, ông Thị trưởng và toàn thể nhân viên Tòa Thị Chính đã phải ngẩn ngơ, vì chẳng có ai tên như thế, chỉ trừ người tùy phái cũng làm ở Tòa này trước đây mấy năm. Tra đi xét lại mãi, cuối cùng rõ ràng chính thực là “Chàng Ngố”.

Thế là hôm đó, con phố nhỏ của Leeuwenhoek đầy nghẹt ngựa xe của ông Thị trưởng và phái đoàn đến thăm viếng căn chạp phô của Leeuwenhoek. Dân phố cũng ngạc nhiên và tò mò, chạy túa ra đường đông đảo, để nhìn ngắm và xì xào bàn tán. Tới đây, bác sĩ Molyneux là người cuối cùng ngạc nhiên vì biết Leeuwenhoek quả không phải là một nhà khoa học thực thụ. Ông không biết tiếng La tinh, tiếng Pháp hay tiếng Anh, như hầu hết các nhà bác học hồi đó, mà chỉ biết độc nhất có tiếng mẹ đẻ. Đó là tiếng Hòa Lan. Tuy nhiên, dù sao cũng không thể phủ nhận công trình tìm tòi quí giá của Leeuwenhoek đã đóng góp cho nền khoa học. Do vậy khi về tới nước, bác sĩ Molyneux đã đề nghị trả lương cho Leeuwenhoek như một giáo sư, để anh ta bỏ hết thời giờ lo cho công cuộc nghiên cứu.

Vi khuẩn E. histolytica trong giai đoạn đang phát triển (Ảnh: CDC)

Bác sĩ Molyneux quả đã nhìn rõ giá trị đúng thực của Leeuwenhoek, vì sau đó anh ta đã chế tạo được một kính hiển vi khác có độ mạnh gấp đôi, tức có thể phóng đại to gấp lên x300 lần. Rồi với chiếc kính này, những năm dài sau đó Leeuwenhoek còn khám phá được nhiều điều kỳ lạ, làm đảo lộn cả sự hiểu biết về khoa học thời đó. Có một lần vừa xỉa răng xong, anh lấy kính hiển vi lên nhìn đầu tăm. Anh vô cùng sửng sốt khi thấy rất nhiều vi khuẩn bơi bò lổn nhổn nơi đó. Thử nhiều người nữa cũng kết quả như trên. Thắc mắc mãi về chuyện này, cho đến một hôm, khi vừa uống cà phê nóng xong, anh lại mang vựa răng ra thử. Sau khi thấy vi khuẫn chỉ có ít con còn sống sót, Leeuwenhoek khám phá ra rằng “Sức Nóng có thể diệt trừ được một số vi khuẫn”. Vô tình anh là người đầu tiên tìm ra phương pháp “Khử trùng bằng sức nóng”.

Một lần nữa đi chơi với Jane nơi bờ biển, đùa nghịch làm sao mà Jane đã làm chảy máu tay của anh, vì chiếc vỏ sò quá sắc. Sẵn cơ hội đó, Leeuwenhoek đã lấy kính hiển vi ra ngắm giọt máu. Anh là người đầu tiên trên thế giới đã nhìn thấy huyết cầu đỏ, đó là những tế bào li ti đỏ tươi bơi trong máu và làm cho máu thành mầu đỏ. Hồi này, Leeuwenhoek và Jane đã là đôi bạn tình thơ mộng, đi đâu cũng có nhau và vì vậy đã hỗ trợ cho nhau trên cả lãnh vực nghề nghiệp.

Một hôm cùng Jane nghiên cứu về hải sản, Leeuwenhoek đã lấy kính lên quan sát đuôi một con cá nhỏ. Thì lần này anh cũng lại là người thứ nhất tìm thấy những mạch quản li ti dẫn máu từ động mạch vào tĩnh mạch. Những mạch quản này rất nhỏ đã được gọi là “Capillaries”, tức Mao tế quản, theo nghĩa La tinh là “hairlike” (giống như sợi tóc). Từ lâu các khoa học gia đã biết máu từ tim chảy vào các động mạch, rồi để trở lại tim bằng những tĩnh mạch, nhưng không hiểu hệ thống hoạt động ra sao. Nay sự hám phá của Leeuwenhoek đã giải thích được rõ ràng sự thắc mắc trên.

Bất cứ môt thử nghiệm, một khám phá nào, Leeuwenhoek đều báo cáo về cho Hội Royal Society. Hội này lại phổ biến sâu rộng cho các Hội khoa học trên toàn thế giới. Do đó không bao lâu danh tiếng Leeuwenhoek nổi lên vang dậy, ai cũng phải công nhận những khám phá của ông rất mới lạ, rất hữu ích đối với nền khoa học. Cũng vì thế, tuy biết xuất xứ của Leeuwenhoek, nhưng Hội Royal Society cũng dành cho ông một ghế vinh dự hội viên, một danh vị mà ngay cả các nhà bác học thực thụ và tài ba cũng ước mong được thâu nhận. Nhưng danh tiếng của Leeuwenhoek còn tiến xa hơn nữa, đến nỗi Nga Hoàng là Peter the Great, cũng như Nữ Hoàng Anh đã tự viết thiệp để mời ông đến viếng thăm Hoàng thành. Mục đích là để cho họ được gặp mặt, được tiếp chuyện vị danh nhân đang đưa nhân loại ra khỏi bầu tăm tối, thoát khỏi thần lực tàn sát ghê gớm của những vi trùng, vi khuẩn, tuy nhỏ li ti, mắt thường nhìn không thấy, nhưng sức mạnh thật kinh hồn có thể giết một nửa dân số nhân loại trong một thời gian ngắn. Thế là những cuộc đón tiếp được tổ chức linh đình, long trọng, dành cho Leeuwenhoek cùng phu nhân là nhà Vạn vật học Nicoll Jane, người nữ sinh viên trường Đại học Rosterdam năm xưa.

Tuy có danh vọng, tiền tài, nhưng Leeuwenhoek vẫn thích sống xuềnh xoàng như thủa bé và luôn luôn với kính hiển vi bên mình. Đến năm gần 80 tuổi ông còn khám phá ra được, vi trùng nhỏ li ti là thế mà có thể giết chết được những con vật to hơn nó muôn vạn tỷ tỷ lần. Ông cũng tìm ra được loại vi khuẩn đã làm sạch trái đất, bằng cách ăn mục nát những rác rến, những cây cỏ và động vật đã chết, để chúng trở lại thành đất. Cuối cùng mãi đến năm 91 tuổi ông mới vĩnh viễn rời bỏ chiếc kính hiển vi, xuôi tay đi vào thiên thu, với danh hiệu “Cha đẻ của kính hiển vi” không bao giờ phai lạt trong tâm tưởng của nhân loại./.

Hồ Sĩ Viêm